Fundacja im. Grupy Operacyjnej "Śląsk" 1939


Dołącz do nas: www.facebook.com/GOSlask1939

11 Pułk Piechoty z Tarnowskich Gór

Historia pułku sięga XVIII wieku, wtedy utworzony w 1775 roku regiment pieszy walczył w wojnach 1792 r., 1794 r. Ponownie utworzony w 1806 r. walczył również poza granicami kraju. Po okresie wojen napoleońskich 11-ty wszedł do działań w czasie powstania listopadowego 1830-31 r.

Pułk 11-ty Strzelców I–go korpusu gen. Dowbora w 1918 r. po prawie 100 latach ponownie walczy, tym razem z bolszewikami odbywając ponad 600 km przemarsz zimą z Jelni do Rochaczewa.

Ostatecznie jako datę powstania pułku możemy jednak przyjąć 1 listopada 1918 roku, kiedy to garstka członków POW i byłych legionistów (jednostka swój początek bierze od związków ochotniczych, które organizowane były wśród ludności Zagłębia Dąbrowskiego) pod dowództwem podporucznika Władysława Wąsika zajęła koszary 13 batalionu strzelców polnych (w szkole górniczej). Do nich dołączyli Polacy służący w tym batalionie oraz duża liczba ochotników.

Już 3 listopada są zorganizowane dwie kompanie strzeleckie. I kompania złożona zostaje z byłych peowiaków i byłych legionistów pod dowództwem chorążego Michała Wieruszowskiego, II kompania z żołnierzy 13 batalionu i ochotników pod dowództwem podporucznika Bronisława Rudzińskiego. W dniu tym zostaje również złożone ślubowanie na ręce dowódcy batalionu i garnizonu podpułkownika Witolda Pilmowskiego.

11 listopada 1918 r. członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej rozbrajają załogę niemiecką w Czeladzi. W następnych dniach do Dąbrowy Górniczej przybywa kompania szkoły podoficerskiej Polskich Sił Zbrojnych z Ostrowi Mazowieckiej, która przejmuje w swoje ręce dalszą organizację i wyszkolenie. Po dwóch i pół miesiącach zostają zorganizowane dwa bataliony „Dąbrowa Górnicza” i „Będzin” każdy po cztery kompanie strzeleckie, kompania ciężkich karabinów maszynowych i pluton konny.

27 stycznia 1919 r. wychodzi pierwszy rozkaz dzienny 11 pułku piechoty stworzonego przez oba bataliony i podpisany przez jego pierwszego dowódcę podpułkownika Witolda Rylskiego. On jak i jego następca podpułkownik Edward Reyman (który objął pułk od 5 kwietnia 1919 roku) dokładają wszelkich starań, aby pułk był odpowiednio wyszkolony. W tym też czasie zostaje zorganizowany III batalion, uruchomiono też szkołę podoficerską, zorganizowano gospodarkę pułku. Do 1921 roku pułk nosił numer 1-szy i nazywany był „Pułkiem Ziemi Będzińskiej”.

10 marca 1919 r. miało miejsce starcie 7 kompanii 11 pułku piechoty WP z oddziałami niemieckimi na obszarze pomiędzy kopalnią "Saturn", a siemianowickim parkiem Pszczelnik.

W dniu 25 maja 1919 roku pułk wychodzi ze swojego garnizonu na granicę górnośląską. Organizacyjnie pułk wszedł do XIV brygady piechoty, w składzie 7 dywizji piechoty. Obejmuje on odcinek od Koziegłów do Modrzejowa. Zostaje on podzielony na dwa pododcinki, do których przydzielono po baterii artylerii i po szwadronie kawalerii. Na tym odcinku pułk pozostał do 8 czerwca 1919 roku, kiedy to został wycofany do Żarek jako odwód dywizji. Po pobycie w Żarkach pułk ponownie wychodzi na granicę górnośląską z tym, że tym razem zajmuje odcinek od Rudnika Wielkiego do Siedlca. Pozostaje tam do 1 września 1919 roku, kiedy przechodzi na linię kolejową Częstochowa – Kraków, skąd transportem kolejowym zostaje przewieziona w rejon Zatora, Spytkowa i Ryczowa jako odwód frontu południowo- wschodniego (na Śląsku Cieszyńskim).W rejonie tym pozostaje przez miesiąc. Czas ten zostaje wykorzystany na wyszkolenie i uzupełnienia.

4 października 1919 roku odchodzi na linię demarkacyjną polsko-czeską. Pułk tworzy tam trzy zgrupowania: pododcinek północny – frysztacki, pododcinek środkowy – cieszyński, pododcinek południowy – jabłonowski. Zadaniem pułku jest zamknięcie linii demarkacyjnej oraz ewentualna obrona przed atakiem czechów.

2 lutego 1920 roku pułk zdaje milicji śląskiej odcinek demarkacyjny. Zbiera się w obszarze Białej skąd marszem pieszym przechodzi do Krakowa. W tym czasie dowództwo pułku obejmuje major Aleksander Zawadzki. W Krakowie pułk uzupełnia braki, a następnie koleją zostaje przerzucony na wschód do walk z bolszewikami.

28 lutego pułk zostaje wyładowany w Równem gdzie pozostaje jako odwód frontu wołyńskiego. I batalion pułku 24 marca zostaje oddany do dyspozycji 7 dywizji piechoty i odchodzi do Korca. W czasie pobytu na wschodnim froncie pułk przechodzi chrzest bojowy. W wypadzie w dniach 1 i 2 kwietnia na Staryki i Czernice bierze udział II i III batalion oraz kompania ciężkich karabinów maszynowych. Zdobywają całą baterię, 13 karabinów maszynowych i około 200 jeńców. 2 kwietnia zostaje wydany rozkaz dzienny przez jego dowódcę mówiący o odniesionym pierwszym zwycięstwie i męstwie żołnierzy pułku.

3 kwietnia, w niedzielę Wielkanocną do pułku w Równem przybył gen. Listowski który przemówił do zgromadzonego pułku. Dziękował za jego walkę i jego czyny. Po raz pierwszy wzniósł on okrzyk na jego cześć. 8 kwietnia I batalion również przeszedł swój chrzest bojowy w czasie wypadu na Tupalce i Kropiwne. Jako zdobycz batalion przyprowadził 5 ciężkich karabinów maszynowych, karabiny, 2 wozy z amunicją, 40 jeńców i kancelarię pułkową.

W pierwszej połowie kwietnia 1920 r. rozpoczyna się ofensywa na Ukrainie. Pułk zostaje przesunięty do Chwastowa jako odwód armii. Pod koniec maja rozpoczyna się ofensywa 12 armii sowieckiej i armii konnej Budionnego. W nocy z 28 – 29 maja zostaje przeprowadzone natarcie na wsie Cieplówka i Mołodecka oraz na stację Sucholas, które po ciężkich walkach zostają zdobyte. Po walkach 11 pp zostaje skierowany do Białej Cerkwi. W związku z obawą uderzenia od zachodu na Białą Cerkiew zostaje ściągnięty również III batalion pułku. Punkt ciężkości walk zostaje przesunięty na południowy zachód Białej Cerkwi. Wobec odcięcia drogi odwrotu Polaków z Kijowa, pułk 9 czerwca przechodzi do Wasylkowa. Jego zadaniem jest osłanianie od wschodu i południa dróg odwrotowych z Kijowa. 11 czerwca w czasie pobytu w Wasylkowie otrzymuje rozkaz odwrotu. Już w pierwszych dniach odwrotu stacza on zwycięskie potyczki z kawalerią sowiecką. Po 3 dniach walk i odwrotu pułk staje w okolicy Radomyśla nad Tetrewem skąd 14 czerwca kieruje się do Uszomira nad Uszą. Tam pozostaje od 18 do 21 czerwca gdzie następnie wycofuje się nad Olewsk. 24-25 czerwca I i II batalion 11pp wraz 27 pp stacza walkę pod Rudną Radowelską ponosząc poważne straty. 27 czerwca pułk organizuje obronę nad rzeką Uborć gdzie 30 czerwca w natarciu na nieprzyjaciela w celu związania jego sił bierze udział: V kompania w ataku na Wolarkę, I batalion w ataku na Zamysłów. 5 lipca pułk rozpoczyna dalszy odwrót do Czartoryska nad Styrem, gdzie przybywa 11 lipca. Tam pozostaje do 26 lipca, gdy pułk znów się wycofuje. 5 sierpnia pułk przybywa w rejon Dorohuska nad Bugiem, gdzie przygotowywuje się do obrony. 6 sierpnia po krótkim przygotowaniu artyleryjskim rozpoczyna się atak Rosjan, który przechodzi na zachodni brzeg Bugu. Dopiero przeciwnatarcie I i III batalionu odrzuciło Rosjan z powrotem za Bug. Był to jeden z najkrwawszych dni pułku. W nocy z 8 na 9 sierpnia pułk przechodzi do Chełmna. 17 – 21 sierpnia, I batalion prowadzi działania w grupie pułkownika Olszyny-Wilczyńskiego w rejonie Strachosława i Lipinek. 13 sierpnia II batalion toczy walki pod Turką. 21 sierpnia II batalion naciera i zajmuje Husynne. 24 sierpnia – 3 września krwawe walki I batalionu w obszarze Starosiela i Rudki na południe od Dubienki. 3 września III batalion odpiera natarcie Rosjan na Husynne.

11 września rozpoczyna się ofensywa 3 armii polskiej. Pułk przechodzi Bug pod Świerzem i maszeruje przez Zapole-Wygnanke-Kukuryku-Horodyszcze i Grządki, 14 września osiąga Kowel tam pozostaje do 16 września. Po krótkim odpoczynku kontynuuje marsz przez Radoszyn-Mielnice–Kaszówkę i Maniewicze i 22 września przybywa do Czartoryska. 28 września marsz przez Police–Romeyki do Kryczelska nad Horyniem skąd 13 października przechodzi w rejon Sarn. 17 września pułk otrzymuje wiadomość o zawarciu rozejmu i zaprzestania działań bojowych z dniem 18 października oraz przejście w rejon Rokita, Ośnika i Rudni Staryki. Pułk początkowo zajmuje linie rozejmową, którą osiągnął w końcowej walce. 2 grudnia na podstawie uchwały konferencji pokojowej w Rydze zostaje cofnięty o 15 km na zachód od przyszłej linii granicznej poza stworzony pas neutralny. Dowództwo pułki oraz dwa bataliony zostają zakwaterowane w Sarnach. Natomiast jeden z batalionów zmieniany, co miesiąc, pozostaje w kordonie ochronnym. Od 2 do 7 kwietnia 1921 r. półbatalion wydzielony z pułku zajmuje i obsadza obszary przyznane Polsce. W Sarnach pułk pozostaje do końca kwietnia 1921 roku, kiedy to 21-22 kwietnia zostaje załadowany na wagony i wraca do Zagłębia Dąbrowskiego. Okres pobytu na zagłębiu poświęca ujednoliceniu umundurowania, ekwipunku uzbrojenia oraz wyszkolenia.

W 1922 r. 11 pułk piechoty przybył do Tarnowskich Gór (poza II batalionem pozostawionym w Będzinie) obsadzając polską cześć Górnego Śląska. Zajął koszary przy dzisiejszej ul. Kościuszki imienia gen. Franciszka Rochbrun´a-dowódcy „Żuawów śmierci” z powstania styczniowego. Cały okres międzywojenny pułk pełnił służbę na pograniczu polsko – niemieckim oraz uczestniczył w życiu społecznym miasta. II batalion pułku detaszowany był z Będzina do Szczakowej ok. 1925 r. i stacjonował w koszarach autryjackiej kawalerii wybudowanych przed I wojną światową i rozbudowanych  w 1917 roku.

11 Pułk Piechoty w wojnie obronnej 1939 r.

Pierwsza mobilizację osłonową zarządzono 24 sierpnia 1939 roku, po czym 30 sierpnia przeprowadzono mobilizację ostateczną. Pułk był organicznym związkiem 23 Górnośląskiej Dywizji Piechoty (d-ca czasu wojny płk. dypl. Marian Powierza), która wchodziła w skład Grupy Operacyjnej „Śląsk”.(d-ca.gen. bryg. Jan Jagmin –Sadowski) armii „ Kraków” i był węzłem obrony północnego skrzydła tej grupy. Dowódca pułku płk. dypl. Henryk Gorgoń był jednocześnie dowódcą Oddziału Wydzielonego „Tarnowskie Góry”, w skład którego prócz oddziałów pułku wchodziły także liczne oddziały wsparcia.

1 września pułk przez cały dzień odpierał natarcia nieprzyjaciela na rej. Tarnowskich Gór, zadawał mu straty i brał jenców, a w nocy z 1 na 2 września zgodnie z rozkazami wycofał się na pozycję ufortyfikowaną „Niezdara”. 2 września II batalion skierowany został autobusami na południowe skrzydło Grupy Operacyjnej w rej. Czułowa, gdzie wziął udział w odparciu niemieckiego przełamania pod Wyrami.

Po opuszczeniu, na rozkaz, fortyfikacji Obszaru Warownego „Śląsk” pułk kieruje się w stronę Krakowa. 4 września niektóre oddziały pułku walczyły w Chrzanowie z niemieckim podjazdem pancernym, natomiast nagły napad kolumny pancernej w rej. Piły Kościeliskiej, koło Trzebini, rozbił II batalion mjr. Bajtlika wraz z towarzyszącym mu dywizjonem artylerii. Resztki batalionu po walce udały się w innym kierunku i nigdy już do niego nie dołączyły. Tegoż dnia II batalion pułku oraz IV batalion forteczny „ Niezdara” toczyły w Alwerni i w Płazie walki obronne, a batalion forteczny brał udział w nocnym wypadzie na Alwernię.


5 września w Krakowie, pułk został uzupełniony IV batalionem jako III batalion, a następnie kontynuował odwrót w czasie którego atakowany był przez lotnictwo.

8 września w rej. Ksan i Kocin pułk stoczył całodzienną bitwę obronną, która miała wpływ na utrzymanie przyczółka mostowego na Wiśle pod Nowym Korczynem. Pułk odparł kolejne natarcia nieprzyjaciela i zadał mu straty w ludziach i sprzęcie (zniszczył 12 czołgów), ale i sam miał kilkudziesięciu zabitych. Szczególnie zacięte walki prowadził II batalion mjr. Ćwiąkalskiego. W czasie walk pod Osiekiem I i II batalion utrzymywały tzw. małe przedmoście pod Baranowem.

14 września w walkach w obszarze Sanu, po ciężkich przemarszach pułk ugrupował się obronnie w rej. Huty Dręgowskiej i pod Wołoszynem, gdzie 1 kompania kpt. Ciepieli odrzucała rozpoznanie niemieckie za Tanew i wzięła szturmem Wólkę Tanewską. W dzień później pod Banachami II batalion stoczył zwycięski bój spotkaniowy niszcząc niemiecką kompanię rozpoznawczą, sam ponosząc straty. Bez chwilowego kontaktu z dywizją pułk skierował się następnie w stroną Biłgoraja gdzie 16 września pod Puszczą Solską odparł groźne niemieckie natarcie; przeciwuderzenie II batalionu doprowadziło do zajęcia Biłgoraja (wspólnie z 73 katowickim pp) i umożliwiło dalszy ruch odwrotowy własnych oddziałów.

18 września pułk ruszył przez Krasnobród na Tomaszów Lubelski aby wziąć udział w natarciu na to miasto wespół z Warszawską Brygadą Pancerno-Motorową (d-ca: płk. dypl. Stefan Rowecki). Do natarcia przygotowane zostały bataliony I i II mjr. Dardzińskiego i mjr. Karolusa, które wg. planu bitwy, miały wedrzeć się do bronionego silnie przez Niemców Tomaszowa, pod osłoną natarcia kolumny wozów bojowych WBP-M. Jednak wobec nieudanego ataku polskich czołgów i silnego ostrzału artyleryjskiego, który raził oddziały pułku pozostające na zajętych uprzednio podstawach wyjściowych, dowódca pułku podjął decyzję o samodzielnym natarciu na miasto. Natarcie po kilku godzinach zaległo w terenie pod silnym ostrzałem broni maszynowej i artylerii nieprzyjaciela. Wznowione wczesnym rankiem również nie przyniosło sukcesu; straty pułku były poważne, a posunięto się zaledwie na głębokość 4-5 km. Szturm miasta wznowiono, po starannych przygotowaniach, w nocy z 19 na 20 września. Grupy szturmowe 11pp w desperackim natarciu wdarły się na przedmieścia miasta, do Rogoźna, ale niestety tam zaległy pod silnym ogniem niemieckiej obrony i w obliczu wielkich krwawych strat.

Pod Tomaszowem pułk walczył do ostatniej chwili i 20 września przerwał walkę na rozkaz dowódcy połączonych sił polskich gen. dyw. Tadeusza Piskora. Wielu oficerom i żołnierza udało się jednak uniknąć niewoli; brali oni później udział w wysiłku zbrojnym sił polskich na zachodzie oraz w walce Armii Krajowej. Do dzisiaj szlak bitewny pułku usiany jest grobami poległych i pomnikami w miejscach stoczonych bitew.

Chorągiew pułku i miejsca pamięci

W styczniu 1919 roku pułk otrzymał swoją pierwszą chorągiew ofiarowaną przez panie należące do dąbrowskiej P.O.W. Wręczenie chorągwi odbyło się bez oficjalnej uroczystości. Chorągiew ta przez czas pobytu pułku na froncie była przechowywana przez batalion zapasowy. W grudniu 1922 roku pułk otrzymał nową chorągiew wykonaną według obowiązującego wzornictwa przez firmę Wabińskigo w Warszawie (poprzednia została przekazana do muzeum wojskowego w Warszawie). Nową chorągiew pułk otrzymał od przemysłowców z Zagłębia Dąbrowskiego. Inicjatorami byli: dyr. kopalni węgla „Czeladź” inż. hr. Markiewicz i dyr. Kopalnia węgla „Niemce” inż. hr. Sągajło. Wręczenie chorągwi odbyło się 9 grudnia 1922 roku, na rynku w Tarnowskich Górach. Święto pułkowe obchodzono 6 sierpnia tj. data bitwy pod Dorohuskiem z 1920 r.. Następnie przesunięto je na 25 czerwca-bitwy pod Rudą Radowelską. Chorągiew wyruszyła wraz z pułkiem w szlak bitewny Kampanii Wrześniowej by po zakończeniu wojny znaleźć swoje miejsce w sali tradycji Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.

Mieszkańcy Będzina, pierwotnego miasta garnizonowego pułku, wystawili mu 21 czerwca 1933 r. pomnik na placu 3 Maja (zburzony przez Niemców w 1939 r.). Tarnogórzanie, w kościele garnizonowym p.w. Św. Anny wmurowali tablicę pamiątkową.

 

Tradycja 11 Pułku Piechoty

11 Górnośląski Pułk Piechoty kontynuował i przekazał chlubne tradycje oręża polskiej piechoty:

  • 11 Regiment Pieszy Grenadierów - pułk piechoty wojsk koronnych
  • 11 Pułk Piechoty Księstwa Warszawskiego - pułk piechoty polskiej okresu Księstwa Warszawskiego
  • 11 Pułk Piechoty Liniowej Królestwa Kongresowego - pułk piechoty Królestwa Kongresowego; jednym z żołnierzy tego pułku był płk Stanisław Barzykowski, późniejszy minister wojny Rządu Narodowego w czasie powstania listopadowego
  • 11 Pułk Strzelców Pieszych Królestwa Kongresowego - pułk piechoty Królestwa Kongresowego, sformowany 26 maja 1831
  • 11 Pułk Strzelców Polskich - pułk piechoty polskiej sformowany w ramach Armii Polskiej we Francji; późniejszy 53 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych
  • 11 Pułk Strzelców Wielkopolskich - pułk piechoty polskiej okresu powstania wielkopolskiego; późniejszy 69 Pułk Piechoty (II RP)
  • 11 Pułk Piechoty (1940) - pułk piechoty w składzie 4 Dywizji Piechoty gen. bryg. Rudolfa Dreszera podczas kampanii francuskiej w 1940
  • 11 Pułk Piechoty – pułk piechoty ludowego Wojska Polskiego - wchodził w skład 4 Pomorskiej Dywizji Piechoty; na początku lat 60. XX wieku przeformowany w 11 Pułk Zmechanizowany; rozwiązany w 1989; stacjonował w Krośnie Odrzańskim

Bibliografia:

  1. Jednodniówka Pułku 11-go Piechoty na dzień święta pułkowego 6 sierpnia 1924 r. , Tarnowskie Góry 1924.
  2. Zarys historji wojennej 11-go pułku piechoty, Z polecenia WBH opr. maj Roman Knauer, Warszawa 1930.
  3. J. Przemsza-Zieliński, Pułki Śląskie w wojnie polsko-niemieckiej 1939 roku, Sosnowiec 1991.
  4. http://pl.wikipedia.org.pl

 


Współpraca: